Bo: từ hàn the bị cấm trong giò chả tới thanh điều khiển lò hạt nhân

Bo từ đâu ra khi các ngôi sao không tạo được bo?

Cùng với liti và beri, bo thuộc nhóm ba nguyên tố nhẹ mà các ngôi sao gần như không tạo ra được. Sao đốt bo còn nhanh hơn tạo ra bo.

Vì vậy gần như toàn bộ bo trong vũ trụ hình thành ở khoảng không giữa các vì sao. Tia vũ trụ (các hạt bay rất nhanh từ ngoài không gian tới) bắn vỡ những hạt nhân nặng hơn như carbon và oxy. Beri cũng ra đời theo cách đó. Vì thế trong vũ trụ, liti, beri và bo hiếm hơn hẳn các nguyên tố đứng cạnh.

Hàn the trong giò chả: bị cấm hẳn, không phải cấm quá liều

"Hàn the" là tên gọi quen thuộc của borax, một loại muối natri borat. Nhiều năm trước, một số cơ sở trộn hàn the vào giò chả, bún, bánh phở và bánh cuốn. Hàn the làm sợi và miếng thực phẩm dai giòn hơn, đồng thời lâu thiu hơn nhờ tính sát khuẩn nhẹ.

Hàn the không nằm trong danh mục phụ gia thực phẩm được phép dùng ở Việt Nam. Danh mục đó ban hành kèm Thông tư 24/2019/TT-BYT ngày 30/8/2019, sửa đổi bởi Thông tư 17/2023/TT-BYT ngày 25/9/2023. Không có ngưỡng nào được phép, ở bất kỳ loại thực phẩm nào.

Lý do là hàn the tích luỹ dần trong cơ thể, chủ yếu ở gan, thận, mô mỡ và não. Ăn phải lâu dài thì hàn the gây rối loạn tiêu hoá và tổn thương chức năng gan thận. Ở châu Âu, cơ quan hoá chất ECHA còn xếp axit boric và natri borat vào nhóm chất có hại cho khả năng sinh sản. ECHA hạn chế dùng hai chất này từ nồng độ 0,3% trở lên trong hàng tiêu dùng.

Vì sao ấm thuỷ tinh chịu nhiệt không nứt?

Ly thuỷ tinh thường nứt khi rót nước sôi vì mặt trong nóng lên và nở ra trước, trong khi mặt ngoài còn lạnh và chưa kịp nở theo. Hai phần kéo nhau, và thuỷ tinh vỡ ở chỗ chịu lực kém nhất.

Cách chữa là làm cho thuỷ tinh nở ít đi. Thay một phần silica trong công thức bằng oxit bo thì mức nở ra khi nóng tụt xuống còn khoảng một phần ba. Chênh lệch giữa phần nóng với phần lạnh không còn đủ lớn để làm nứt.

Hệ số giãn nở nhiệt dài, đơn vị 10⁻⁶ trên mỗi độ K. Số của borosilicat 3.3 theo SCHOTT, đo trong khoảng 20–300 °C. Số của thuỷ tinh thường là mức giữa dải 8,6–9,2 mà các nhà sản xuất thuỷ tinh float công bố.

Vì sao bo làm được thanh điều khiển lò hạt nhân?

Beri, nguyên tố đứng ngay trước bo trong bảng tuần hoàn, gần như không hấp thụ neutron. Vì thế người ta dùng beri làm tấm phản xạ giữ neutron lại trong lò. Bo thì làm điều ngược lại.

Đồng vị bo-10, chiếm khoảng 19,9% bo tự nhiên, bắt neutron giỏi hơn hầu hết nguyên tố khác nhiều lần. Bắt được rồi thì bo-10 vỡ ngay thành một hạt nhân liti và một hạt alpha. Neutron đó coi như biến mất khỏi phản ứng dây chuyền (mỗi hạt nhân vỡ lại bắn neutron làm hạt nhân khác vỡ tiếp).

Vì thế thanh điều khiển của nhiều lò phản ứng hạt nhân được làm từ cacbua bo (boron carbide). Đẩy thanh vào sâu trong lõi thì phản ứng chậm lại, rút thanh ra thì phản ứng mạnh lên. Nhiều lò phản ứng còn hoà tan axit boric thẳng vào nước làm mát để chỉnh công suất mịn hơn.

Cây thiếu bo thì sao?

Cây cần bo để dựng thành tế bào và vận chuyển đường, dù chỉ cần một lượng rất nhỏ. Đất thiếu bo thì rau họ cải như bắp cải, súp lơ bị rỗng thân và ruột củ hoá nâu. Cây ăn quả bị nứt quả và kém đậu trái, còn chồi ngọn có thể ngừng lớn hoặc chết hẳn.

Vì thế người ta bón phân vi lượng chứa borat hoặc axit boric cho đất thiếu bo, nhất là với rau họ cải và cây ăn quả nhạy cảm.

Bo trên thế giới đào ở đâu?

Bo dùng cho phân bón, thuỷ tinh hay lò hạt nhân đều phải đào từ mỏ, và mỏ thì tập trung gần hết ở Thổ Nhĩ Kỳ. Đây là nước khai thác borat lớn nhất thế giới. Trữ lượng còn lệch rõ hơn nữa. Thổ Nhĩ Kỳ có khoảng 950 triệu tấn đã xác minh, gấp gần 20 lần con số 48 triệu tấn của Mỹ.

Sản lượng borat tinh chế năm 2025 theo USGS, đơn vị nghìn tấn. Mỹ đứng thứ hai thế giới nhưng USGS giữ kín sản lượng để bảo vệ dữ liệu doanh nghiệp, nên không có trong bảng.

5 điều cần nhớ về bo

1. 1 Hàn the bị cấm hoàn toàn trong thực phẩm ở Việt Nam, không có ngưỡng nào được phép.
2. 2 Thêm oxit bo vào thuỷ tinh thì thuỷ tinh nở vì nhiệt ít đi khoảng ba lần, nên không nứt khi rót nước sôi.
3. 3 Bo-10 hút neutron cực mạnh, nên bo làm thanh điều khiển dập phản ứng trong lò hạt nhân.
4. 4 Cây thiếu bo thì rỗng ruột củ, nứt quả và chết chồi ngọn.
5. 5 Thổ Nhĩ Kỳ giữ phần lớn borat của thế giới, bỏ xa mọi nước khác.

Khối lượng nguyên tử theo CIAAW/IUPAC 2021; các giá trị còn lại từ PubChem (NCBI/NIH). Danh mục phụ gia thực phẩm theo Thông tư 24/2019/TT-BYT và Thông tư 17/2023/TT-BYT của Bộ Y tế, đối chiếu hai nguồn độc lập là cơ sở dữ liệu LuatVietnam và Viện Dinh dưỡng Quốc gia. Tác hại của hàn the theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia và ATSDR; phân loại độc với sinh sản theo ECHA. Hệ số giãn nở nhiệt theo SCHOTT và dữ liệu nhà sản xuất thuỷ tinh float. Tiết diện bắt neutron và cách dùng bo trong lò phản ứng theo U.S. NRC. Sản lượng và trữ lượng borat theo USGS, Mineral Commodity Summaries 2026. Nguồn gốc bo từ tia vũ trụ theo Astrophysics and Space Science. Vai trò của bo với cây trồng theo University of Minnesota Extension. Đối chiếu lại lần cuối 10/09/2026.