# Lưu huỳnh (Sulfur)

> Một thế kỷ trước người ta đào lưu huỳnh từ miệng núi lửa; giờ phần lớn lưu huỳnh của thế giới là thứ bị lôi ra khỏi xăng dầu

URL: https://tinhngay.com/hoa-hoc/nguyen-to/sulfur

## Thợ mỏ Kawah Ijen gánh lưu huỳnh từ núi lửa

Kawah Ijen là một miệng núi lửa trên đảo Java. Khí núi lửa giàu lưu huỳnh ở đây được dẫn qua những ống gốm cắm vào vách đá. Hơi ngưng lại thành lưu huỳnh lỏng đỏ cam, nguội đi thì đông thành từng khối vàng rực, và thợ mỏ cạy các khối đó ra.

Mỗi chuyến, một người gánh 75–90 kg lên miệng núi rồi xuống dốc quãng 3 km để cân bán, tiền công tính theo cân nặng vác được. Loài người lấy lưu huỳnh gần như theo cách này suốt hàng nghìn năm, từ các mỏ núi lửa ở Sicily cho tới đây.

Ban đêm khách du lịch còn trèo lên đây để xem khí lưu huỳnh thoát ra bắt lửa. Ngọn lửa xanh lam đó có lúc cao tới 5 mét, nóng quanh 600 °C.

## Mùi trứng thối không phải mùi lưu huỳnh

Lưu huỳnh nguyên chất màu vàng chanh như trong ảnh dưới đây, và hoàn toàn không có mùi.

Cái mùi trứng thối mà ai cũng gọi là "mùi lưu huỳnh" thuộc về hydro sulfua. Khí này sinh ra khi lưu huỳnh gặp hydro trong đầm lầy, cống rãnh, hầm biogas hay ruột người. Mũi người nhạy với khí này tới mức phát hiện được ở nồng độ chưa tới nửa phần tỉ.

Sự nhạy cảm đó lại thành cái bẫy. Ở khoảng 100–150 phần triệu, hydro sulfua làm liệt dây thần kinh ngửi chỉ sau vài hơi thở, và người ta hết ngửi thấy gì. Khí vẫn ở đó, thậm chí đặc thêm, nhưng cảnh báo duy nhất đã tắt. Khí này gây độc giống cyanide, chặn đúng chỗ tế bào dùng để hô hấp.

## Vì sao lưu huỳnh ngày nay đến từ nhà máy lọc dầu

Đầu thế kỷ 20, Mỹ vượt Sicily thành nước sản xuất lưu huỳnh lớn nhất. Cách làm của Mỹ khác hẳn Sicily. Người ta bơm hơi nước siêu nóng xuống vỉa lưu huỳnh dưới lòng đất cho chảy ra, rồi dùng khí nén đẩy lên. Cách đó gần như không còn ai dùng từ năm 2002.

Lưu huỳnh sau đó đến từ luật môi trường, chứ không phải từ một mỏ mới. Để trời bớt mưa axit, các nước buộc nhà máy lọc dầu phải lấy lưu huỳnh ra khỏi xăng, dầu diesel và khí đốt trước khi bán. Lượng lưu huỳnh lấy ra ấy đi thẳng vào ngành hoá chất.

Năm 2025 thế giới làm ra khoảng 84 triệu tấn lưu huỳnh, gần như toàn bộ theo cách này. Trung Quốc dẫn đầu với 19 triệu tấn, sau đó là Mỹ 8,1 triệu và Nga 7,5 triệu.

Luật ấy có tác dụng thật. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ cho biết phát thải khí SO₂ hằng năm đã giảm hơn 95% kể từ năm 1990. Lượng sulfat lắng xuống theo mưa (muối sinh ra khi khí đó gặp hơi nước) giảm hơn 70% nếu so giai đoạn 1989–1991 với 2020–2022. Nguồn lưu huỳnh của cả nền công nghiệp vì thế phụ thuộc vào ngành dầu khí, trong khi thế giới đang tìm cách dùng ít dầu khí đi.

## Lưu huỳnh dùng để làm gì trong công nghiệp

Gần hết lượng lưu huỳnh khai thác được đem đốt để làm axit sulfuric. Cách làm này có từ bằng sáng chế năm 1831 của một thương gia bán giấm người Anh.

Axit sulfuric là hoá chất công nghiệp quan trọng bậc nhất. Mãi tới đầu những năm 2000, người ta vẫn lấy sản lượng axit sulfuric làm thước đo sức mạnh công nghiệp một nước. Khoảng 60% lượng axit đó dùng để hoà quặng photphat thành phân lân, chữ P trên bao N-P-K.

## Lưu huỳnh giữ hình cho lốp xe và sợi tóc

Năm 1839, Charles Goodyear làm rơi cao su trộn lưu huỳnh xuống chảo nóng. Cao su thô mềm nhão khi nóng, giòn khi lạnh, nhưng sau khi nấu với lưu huỳnh thì vừa dai vừa chịu nhiệt. Ông lấy bằng sáng chế năm 1844.

Các nguyên tử lưu huỳnh chen vào giữa những mạch cao su dài và nối chúng lại thành một tấm lưới. Lốp xe lăn cả ngày trên đường nóng mà không chảy dính là nhờ tấm lưới đó.

Cơ thể người cũng dùng mẹo này. Trong khoảng 140 gam lưu huỳnh mỗi người mang theo, một phần nằm ở cysteine và methionine, hai loại axit amin (viên gạch ghép thành protein). Các cầu nối lưu huỳnh giữa những mạch protein ấy giữ hình dạng cho tóc, móng và da. Uốn tóc thật ra là bẻ gãy các cầu đó, tạo hình mới, rồi để chúng nối lại ở chỗ khác.

Đá cháy của địa ngục trong Kinh Thánh, hôm nay phần lớn nằm trong bao phân bón, lốp xe và nếp tóc uốn.

## 5 điều cần nhớ về lưu huỳnh