# Oxi (Oxygen)

> Thứ khí ta cần để sống từng là chất độc giết gần hết sự sống: Sự kiện Đại Oxy hoá, vì sao đồ đạc không tự bốc cháy, và vì sao hít thêm oxy khi khoẻ chẳng để làm gì

URL: https://tinhngay.com/hoa-hoc/nguyen-to/oxygen

## Cuộc tuyệt chủng do oxy gây ra

Khoảng 2,4 tỉ năm trước, một nhóm vi khuẩn lam học được cách quang hợp. Chúng bắt đầu thải oxy ra biển rồi ra khí quyển. Sinh vật lúc đó gần hết là vi khuẩn sống không cần oxy, và với chúng oxy là chất độc phá huỷ tế bào.

Giới khoa học gọi giai đoạn này là Sự kiện Đại Oxy hoá, và cũng gọi thẳng là thảm hoạ oxy. Đám vi khuẩn ấy bị đẩy lùi vào bùn lầy và đáy biển thiếu oxy, nơi con cháu của chúng vẫn sống tới hôm nay.

Những vỉa đá này là dấu vết còn lại của sự kiện đó. Gặp oxy, sắt đang hoà tan trong nước biển bị oxy hoá, mất khả năng hoà tan và chìm xuống thành từng lớp. Phần lớn quặng sắt loài người đang đào lên là số sắt rơi xuống đáy biển ngày ấy.

## Vì sao đồ đạc quanh ta không tự bốc cháy?

Không khí có 21% oxy, mà oxy thì rất thích nhận electron từ chất khác. Gỗ, giấy, vải, kể cả da người, đều phản ứng được với oxy, và phản ứng đó toả nhiệt. Vậy mà chẳng có gì bốc cháy.

Hai electron ngoài cùng của phân tử O₂ quay cùng chiều nhau, trong khi electron của gỗ hay giấy thì ghép đôi ngược chiều. Muốn phản ứng, một electron phải lật chiều quay, và cú lật đó cần thêm năng lượng. Oxy và gỗ đứng sát nhau nhưng chưa khớp khoá, phải có một cú đẩy thì mới bắt vào nhau.

Thế nên gỗ giấy vẫn cháy được và cháy thì toả nhiệt, nhưng phải có mồi lửa hay tia lửa để khởi động.

## Oxy lỏng màu xanh nhạt và bị nam châm hút

Hai electron quay cùng chiều đó còn để lại hai dấu vết khác. Cả hai chỉ lộ ra khi oxy hoá lỏng ở khoảng -183 °C. Oxy lỏng có màu xanh lam nhạt vì hút mất phần ánh sáng đỏ, như ảnh đầu bài. Oxy lỏng còn bị nam châm hút. Rót vào khe giữa hai cực một nam châm mạnh thì oxy lỏng treo lơ lửng ở đó cho tới khi bay hơi hết. Đây là thí nghiệm biểu diễn quen thuộc trong các khoa hoá.

## Ozon là gì và lỗ thủng tầng ozon giờ ra sao

Oxy trong không khí đi thành cặp. Nhưng ba nguyên tử oxy cũng ghép được với nhau thành một phân tử khác hẳn, gọi là ozon.

Ozon ở tầng bình lưu, tầng cao của khí quyển, chắn phần lớn tia cực tím trước khi tia này xuống tới mặt đất. Cuối thế kỷ trước, khí CFC dùng trong tủ lạnh và bình xịt đã phá lớp chắn đó, để lại một lỗ thủng lớn trên Nam Cực.

Rồi loài người sửa được. Nghị định thư Montreal năm 1987 cấm dần CFC, và lỗ thủng thu hẹp lại từ đó. Lỗ thủng năm 2025 là lỗ nhỏ thứ năm kể từ 1992. Cơ quan khí quyển Liên Hợp Quốc dự báo tầng ozon Nam Cực về lại mức trước năm 1980 vào khoảng cuối thập niên 2060.

Đây là một trong rất ít lần loài người xử lý xong một vấn đề môi trường ở quy mô toàn cầu.

## Thở oxy: khi nào cần thật, khi nào không

Bệnh viện cho thở oxy khi đo được nồng độ oxy trong máu xuống thấp thật. Nguyên nhân có thể là bệnh phổi mạn tính, viêm phổi nặng, hay lúc gây mê. Chỉ định dựa trên con số đo được, không dựa trên cảm giác mệt hay khó thở.

Còn người khoẻ mạnh hít thêm oxy thì không có lợi ích nào đo được. Người khoẻ thở khí trời thì hồng cầu đã gần đầy oxy, không còn chỗ chở thêm. Phần khí hít vào chủ yếu lại được thở ra ngay.

Bình oxy tại nhà nguy hiểm ở chuyện cháy, không phải ngộ độc. Bản thân oxy không cháy, nhưng lại làm mọi ngọn lửa cháy nhanh và mạnh hơn hẳn. Phần lớn vụ cháy liên quan tới bình oxy tại nhà ở Mỹ bắt nguồn từ việc hút thuốc gần bình đang mở.

## 5 điều cần nhớ về oxy